Παρασκευή, 7 Ιουνίου 2013

Γιατί δεν εξεγείρονται;


Στη συνηθισμένη πλέον ερώτηση:«Γιατί, παρά τις τρομερές πιέσεις και την αυξανόμενη εξαθλίωση, οι άνθρωποι σήμερα δεν εξεγείρονται;», η απάντησή μας είναι: Λάθος! Οι άνθρωποι σήμερα εξακολουθούν να εξεγείρονται! Μπορεί ακόμα και να σπάνε μαζικά και να καίνε δρόμους και συνοικίες για μέρες ολόκληρες. Εκείνο που δεν κάνουν,είναι το άλμα από την εξέγερση στην επανάσταση. Οι άνθρωποι σήμερα −το λέμε χρόνια τώρα− μπορεί να εξεγείρονται, αλλά δεν επαναστατούν.

Υπάρχει βέβαια η άποψη που λέει,μικρό το κακό, διότι η εξέγερση προηγείται της επανάστασης και τελικά οδηγεί στην επανάσταση. Πάνω σε τούτη την άποψη μάλιστα, έχει στηριχτεί κι ένας ορισμένος «φετιχισμός της εξέγερσης», πολύ χαρακτηριστικός θα λέγαμε του πνεύματος της ύστερης νεωτερικότητας. Όμως η άποψη αυτή δεν αποτελεί απλώς μια«μηχανιστική μεταφορά» παλιότερων εμπειριών στο σήμερα, αλλά μια λάθος ανάγνωσή τους. Στην ουσία, δεν αντιλαμβάνεται την κρίσιμη διαφορά μεταξύ εξέγερσης και επανάστασης. Για να την πούμε με δυο λόγια: Η εξέγερση σηματοδοτεί μια απλή αντίδραση στις κυρίαρχες συνθήκες χωρίς να προσκομίζει νέες, διαφορετικές συνθήκες ζωής, ενώ η επανάσταση αποτελεί εκδήλωση νέων τρόπων ζωής που, καθώς εκδιπλώνονται, σαρώνουν τους κυριαρχούντες. Το πρώτο, λοιπόν, δεν οδηγεί οπωσδήποτε στο δεύτερο. Πρόκειται για δυο διαφορετικά δέντρα με διαφορετικές ρίζες και όχι για το ίδιο δέντρο σε διαφορετικά στάδια ανάπτυξής του.

Λίγο αναλυτικότερα: Η εξέγερση απορρέει από μια θυμική αντίδραση, που ο κραδασμός της κυμαίνεται από την έντονη αγανάκτηση έως την λυσσαλέα οργή, και στην οποία ώς ένα βαθμό εμπλέκονται, συνοδευτικά, κάποιες πρόχειρες ιδέες σχετικά με την καταπίεση, την εκμετάλλευση, την εξουσία, κ.ο.κ., αλλά από την οποία λείπει το βασικό μετασχηματιστικό υλικό που είναι απαραίτητο για να υπάρξει επανάσταση. Αυτό το μετασχηματιστικό υλικό γεννιέται από την (διαφορετική από την εξέγερσης) ειδική ρίζα της επανάστασης. Κι η ρίζα αυτή είναι κατά πρώτιστο λόγο ανθρωπολογική.

Η επανάσταση ριζώνει στη σύλληψη ενός ανθρωπολογικού τύπου(δηλαδή μιας απάντησης στο κοινωνικά θεμελιακό ερώτημα, «τι είναι ανθρώπινο και τι απάνθρωπο;») ριζικά διαφορετικού από τον κυρίαρχο και θρέφεται από όλες τις εκδηλώσεις του −τα ζωντανά παραδείγματάτου, θα λέγαμε− σε όλα τα πεδία της ζωής κάτω από τις κυρίαρχες συνθήκες ήδη.Έτσι η επανάσταση δεν έχει σαν μόνο καύσιμο το συνδυασμό καταπίεση+θυμική αντίδραση, όπως η εξέγερση, αλλά

  • αντλεί από ένα πολύ ψυχοδιανοητικό πλουσιότερο έδαφος,
  • θρέφεται από πολύ μεγαλύτερη ποικιλία πηγών, από γραμμές παραδόσεων έως ακολουθίες οραματισμών,
και κυρίως

  • έχει ως καύσιμο την ολοένα και ευκρινέστερη έλλογη διαύγαση (με τραγούδια και με Χάρτες, με ποίηση και με Συντάγματα, με εικόνες και με Παραμύθια, με το θέατρο και με αφηγήσεις…) της ανθρωπολογικής της βάσης.

Σε τούτη, πράγματι, τη σχέση με το Λόγο (που δεν πρέπει να συνταυτίζουμε με τη στεγνή λογική) μπορούμε να εντοπίσουμε και να διαβάσουμε καθαρότερα τη ριζική διαφορά μεταξύ εξέγερσης και επανάστασης. Γιατί χαρακτηριστικό της εξέγερσης είναι η αφετηριακή δυσπιστία της και η ολοένα και πιο φτωχή σχέση της με το Λόγο καθώς προχωρεί, με αποτέλεσμα να εγκλωβίζεται μεταξύ αλαλίας και λεκτικών σημάτων −ενώ της επανάστασης η αφετηριακή εμπιστοσύνη και η ολοένα και πλουσιότερη σχέση της μαζί του.

Από αυτή τη διαφορά μπορούμε να συμπεράνουμε και κάτι ακόμα. Απ’ ό,τι φαίνεται να δείχνει η Ιστορία, οι μεγάλες, οι ριζικές κοινωνικές αλλαγές δεν πραγματοποιούνται παρά αφού προηγουμένως οι κοινωνίες πέσουν στο ανθρωπολογικό Μηδέν. Τούτη η πορεία προς το ανθρωπολογικό Μηδέν, δηλαδή προς τον εκμηδενισμό του κυρίαρχου ανθρωπολογικού τύπου, σημαδεύεται οπωσδήποτε από μια γενικευμένη ψυχική διάλυση, κατά την οποία τα υποκείμενα

  • αφήνονται ολοένα και περισσότερο έρμαια των ιδιωτικών-μιμητικών επιθυμιών τους∙
  • χάνουν ολοένα και ευκολότερα το θάρρος τους, τη μεγαλοψυχία και τη γενναιοψυχία τους, και ξεπέφτουν είτε στην καθαρή δειλία (εξού και η αυξανόμενη εμπιστοσύνη σε «μάγκες» που «θα καθαρίσουν την κατάσταση»), είτε σε μια αυτοκτονική ή τυφλή βιαιότητα∙
και τέλος

  • είτε δυσπιστούν ολοένα και πιο πολύ προς το Λόγο (συγχέοντας π.χ. τον παρορμητισμό με τη γνησιότητα και αγανακτώντας με κάθε «δεύτερη σκέψη»), είτε εμπιστεύονται μόνο τις πτωχευμένες εκείνες εκφράσεις του που τους παρουσιάζονται, παρηγορητικά και ως αναπλήρωση της παραφροσύνης τους, με τη μορφή λεκτικών σημάτων και τεχνικών οδηγιών (εξού η άνθιση διαφόρων θρησκοαθρησκοπνευματικών τεχνικών, «γνωστικιστικής» συνήθως προέλευσης, όπως και η ανάθεση στην επιστήμη του ρόλου που κατείχε κάποτε η μαγεία, κ.λπ.).
Έτσι, δεδομένης της σχέσης τους με το Λόγο, μπορούμε να πούμε ότι η εξέγερση διαφέρει από την επανάσταση και κατά το ότι η μεν πρώτη συνδέεται κυρίως με αυτή την πτωτική πορεία των κοινωνιών προς το ανθρωπολογικό Μηδέν, ενώ η δεύτερη με την έξοδό τους από αυτό. Ίσως εδώ μάλιστα, στο γεγονός ότι η πτώση στο Μηδέν προηγείται χρονικά της εξόδου από αυτό, να ριζώνει και η παρερμηνεία που προαναφέραμε, κατά την οποία «η εξέγερση και η επανάσταση είναι το ίδο δέντρο σε διαφορετικά στάδια ανάπτυξης» και «η εξέγερση οδηγεί τελικά στην επανάσταση» −παρερμηνεία που ελπίζουμε να ξεκαθάρισε κάπως η παραπάνω ανάλυση της διαφορετικής φύσης και ρίζας τους.

Το ερώτημα λοιπόν, με το οποίο ξεκινήσαμε, έχει κιόλας μετασχηματιστεί. Το ζητούμενο δεν είναι το «γιατί οι άνθρωποι σήμερα δεν εξεγείρονται», αλλά γιατί δεν επαναστατούν. Έχοντας δώσει εδώ μερικά στοιχειώδη δεδομένα για μια απάντηση, με αυτό θ’ ασχοληθούμε κάπως διεξοδικότερα σε επόμενη ανάρτησή μας.


(συνεχίζεται)

2 σχόλια:

  1. Καλημέρα,
    συμπληρωματικά έρχεται η κυρία Ετυμολογία να μας πει ότι:

    από τον αόριστο "έγειρα" του αρχαιοελληνικού "εγείρω" έχουμε ένα καινούργιο ρήμα το μεσαιωνικό "εγέρνω" που σημαίνει «γέρνω». Αυτή η ετυμολογική συγγένεια δυο ρημάτων με εκ διαμέτρου αντίθετη σημασία - « εγείρω = «ανυψώνω» και "εγέρνω" =«παρουσιάζω κλίση» παρατηρείται συχνά στην λεξικολογία όταν δυο όροι συνυπάρχουν στην καθημερινότητα σαν έννοιες, όπως συνέβαινε στην προκειμένη περίπτωση όταν οι άνθρωποι χρησιμοποιούσαν την ζυγαριά της οποίας οι πλάστιγγες μια ανέβαιναν μια κατέβαιναν...

    Από αυτό μπορεί εύκολα να φανταστεί κάποιος - διότι η ιστορία των λέξεων δεν είναι πράγμα που πρέπει να προσπερνούμε- ότι η "έγερσις" κάποιου ανθρώπου ή τινός πράγματος εμπεριέχει και την επιστροφή του στην άλλη κατάσταση, δηλαδή στο γέρσιμο, την κίνηση προς τα κάτω ή το πλάι και τα δυο πάντως με αρνητική απόχρωση που δηλώνει αδυναμία, υποταγή ως και θάνατο.

    Ετσι η έγερσις δηλώνει την αφύπνιση, το ξύπνημα αλλά συνδέεται και με την επιστροφή στον ύπνο και την εκ νέου έγερση και ούτω καθ εξής. Ετσι και μια εξέγερση μπορεί να εκφράσει την αφύπνιση ενός λαού, μιας μερίδας του αλλά εγκυμονεί τον κίνδυνο της επιστροφής στην αδράνεια….

    Αντιθέτως, το αρχαιοελληνικό "ίστημι" τι σταθερότητα εμπνέει όταν μάλιστα ενισχύεται και από την πρόθεση "ανά" με σημασία επιρρήματος που δηλώνει στην αρχαιοελληνική την κίνηση προς τα πάνω –λέμε φερ ειπείν Κύρου ανάβασις! Λέμε «αναπτερώνω», «αναβαθμίζω», «ανυψώνω», «αναβάλλω» = μεταθέτω εις παραπάνω χρόνο. Από αυτή την επιρρηματική σημασία της πρόθεσης « ανά» παράγεται και το επίρρημα « άνω» ενισχυμένο αργότερα από την πρόθεση «επί» που μας έδωσε το «επάνω» όπως η πρόθεση «κατά» έδωσε το επίρρημα «κάτω».

    Ετσι η «επ-ανά-στασις» από τα συνθετικά «επί + ανά+ ίστημι» παραπέμπει αφ ενός από τα δυο επιρρήματα σε κίνηση προς τα πάνω αφ ετέρου από το δεύτερο συνθετικό του σε στάση σώματος, σε θέση, αντίληψη, οπωσδήποτε σε μια βάση ιδεολογική όπως ακριβώς το σώμα για να σταθεί έχει ανάγκη από δυο πόδια. Μήπως και το γαλλικό statue = «άγαλμα» δεν προέρχεται από κει;

    Kαλή Κυριακή και ευχαριστώ.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Πολύ χρήσιμο αυτό το κείμενο Γιάννη γιατί διαλύει μια σύγχυση και εξοικονομεί ψυχικές δυνάμεις που σπαταλιώνται μέσα στο άγχος του "γιατί δεν...", που φέρνει την απογοήτευση.
    Δεν ξέρω όμως αν, εξέγερση και επανάσταση μπορούν τόσο σχηματικά να διαχωριστούν σαν δύο "ξεχωριστά δένδρα". Αλλά ακόμα και έτσι, δυο διαφορετικά δένδρα δεν συνυπάρχουν στο ίδιο δάσος ανεπηρέαστα το ένα απο το άλλο. Πρέπει βέβαια να γίνει κατανοητό ότι εδώ δεν τρέχουμε "κατοστάρι" αλλά Μαραθώνιο. Και ότι στο δεύτερο υπάρχει το μάκρος χρόνου και μια άλλη βαθύτητα. Είναι όμως και τα δύο... τρέξιμο!
    Υπάρχουν εξεγέρσεις που καταπίπτουν γιατί έχουν μόνο σπέρματα και στοιχεία Λόγου αλλά κάθε εξέγερση είναι πράξη που αφήνει ίχνος. Και δεν παύει η επανάσταση να είναι μια εξέγερση που επιτέλους "δημιουργεί". Και μάλιστα με διάρκεια και ολοένα αυξανόμενο βάθος και χωρίς βασικές απώλειες αφού μιλά απο θέση ισχύος πλέον.
    Πολύ σωστή βρίσκω την περιγραφή της επανάστασης σαν πράξης που, υπακούοντας σε έναν σφιχτό και συνεκτικό Λόγο, μέσα απ' την διάλυση, δημιουργεί έναν καινούργιο και ολοκληρωμένο κόσμο γιατί ήρθε πλέον η ώρα του. Αγαπά λοιπόν η επανάσταση μαζι με την "ίδρυση" και την "ολοκλήρωση".
    Αρωγός σου έρχεται η περίφημη ελληνική ετυμολογία: Εξέγερση, εγείρομαι, αλλά μπορεί να ξαναπέσω. Επανάσταση, επί+ανά+ίσταμαι, δηλαδή ξαναστέκομαι στα πόδια μου. Εχοντας όμως φτιάξει τον Κόσμο μέσα στον οποίο θα υπάρξω. Όρθιος και νέος!

    ΑπάντησηΔιαγραφή

ΠΡΟΣ ΥΠΟΓΕΙΟ (με προσοχή να μη χτυπήσετε το κεφάλι σας!)

Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...