Η Οικονομία ως θέατρο διαμάχης της απόλυτης εξουσίας

Οι κοινωνίες πάντοτε αποτελούσαν το λάφυρο της ατέρμονης πάλης των εξουσιαστών για την απόλυτη εξουσία. Η πάλη αυτή, άτεγκτη και ολοκληρωτική, ποτέ δεν δίστασε να θυσιάσει στους στόχους της τις δομές, τους πόρους, τα άτομα της εκάστοτε κοινωνίας. Άλλωστε για όσους εξουσιάζουν, η μέριμνα δεν στρέφεται στη φροντίδα, παρ’ όλο που αυτό ισχυρίζονται, αλλά στη εξυπηρέτηση των όσων μετά μανίας στοχεύουν. Οι άνθρωποι που αποτελούν τις κοινωνίες λογίζονται από τους άρχοντες αυτού του κόσμου, εκτός φωτεινών εξαιρέσεων, σαν ένα κοπάδι αναλώσιμων  «πραγμάτων», που δεν ανήκουν στη τάξη τους και στο επίπεδο τους, άρα κάποιος μπορεί να τα διαχειριστεί και εφ’ όσον έχει την δύναμη, για την δική του βούληση. Είναι "ατυχία" τους  ότι στα σχέδια τους πρέπει να συνυπολογίσουν και αυτήν την παράμετρο.

Αφού το χρήμα αποτελεί το μαγικό ελιξίριο της σύγχρονης ζωής, δεν είναι παράλογο να ειπωθεί, ότι η οικονομία αναγκαστικά, αποτελεί και καταλαμβάνει όλο και μεγαλύτερο μέρος στα μυαλά της κοινωνίας. Κάτι που πλέον συμβαίνει αυτόματα,  καθώς για να υπάρξεις, πρέπει απλά να σκέφτεσαι οικονομικά, με βάση πάντοτε το χρήμα.

Αυτό πλέον έχει περάσει και έχει γίνει η πρώτη και κυρίαρχη φύση μας. Έτσι, όσοι χειρίζονται την οικονομία, δηλαδή αυτοί που εξουσιάζουν, καθορίζουν απόλυτα τον τρόπο που θα διεξαχθεί το δικό τους παιχνίδι, το παιχνίδι της  εξουσίας.

Η οικονομική κρίση και αντίθεση, απλώς υποδεικνύει ότι μέσα στους κόλπους των αρχόντων , υπάρχει σφοδρή διαμάχη. Καινούργια στοιχεία έχουν μπει στο παιχνίδι, κράτη έχουν αποκτήσει ισχύ, η γεωπολιτική τάξη έχει διασαλευτεί, η λαιμαργία για ολοένα ευρύτερη επέκταση έχει αυξηθεί, οι μνήμες από τον όλεθρο του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου έχουν ατονήσει, οι υπερδυνάμεις δεν αρκούνται πλέον σε σφαίρες επιρροής, αλλά  στη κατάκτηση του πλανήτη.

Η απίστευτη συσσώρευση δανείων σε κράτη και ιδιώτες, ένα ποσό που το υπολογίζουν παγκοσμίως στα 56 τρις ευρώ και που μπορεί να είναι και περισσότερο, είναι αδύνατον να αποπληρωθεί, αλλά και αδύνατον να αγνοηθεί. Η καρκινική επέκταση αυτού του χρηματικού ελλείμματος καταδυναστεύει τους πάντες και δημιουργεί ένα απίστευτο αλαλούμ προβλημάτων οικονομικών, κοινωνικών, ψυχολογικών. Ολόκληρος ο πλανήτης φαίνεται να ζει με τον φόβο μιας οικονομικής κατάρρευσης.

Η σύγκρουση της παγκόσμιας ελίτ στο πεδίο της οικονομίας πήρε την μορφή μιας τάσης για ακραία λιτότητα (Σχολή του Σικάγο), στο επίπεδο της κοινωνίας, για περιορισμό της διακίνησης του χρήματος, που είχε ως αποτέλεσμα την αύξηση της ανεργίας και από την άλλη πλευρά σε μια επανάκαμψη της απελευθέρωσης του χρήματος, προς χάριν της ανάπτυξης και της κατανάλωσης (νέο-κεϋνσιανοί).

Η σύγκρουση αυτή, παρ’ όλο που κυρίως διαδραματίζεται πίσω από τις κουρτίνες της πολιτικής σκηνής, έχει σαν εφαλτήριο την πραγματική ζωή. Εκεί μια σειρά προβλημάτων, όπως η άναρχη ανάπτυξη της τεχνολογίας σε βάρος της πραγματικής εργασίας, η ανεργία, η συρρίκνωση αγορών ευρείας κλίμακας, το βιοτικό επίπεδο των καταναλωτών που αρνούνται να κατέβουν κλίμακα, έχουν μπλοκάρει την κίνηση της πραγματικής οικονομίας. Απλά, η κοινωνία της ευημερίας απαιτεί όλο και μεγαλύτερο μερίδιο από  την πίτα, μερίδιο πού η ελίτ των αρχόντων αρνείται να παραχωρήσει. Ο τρόπος που μέχρι σήμερα έχει οργανωθεί από το παγκόσμιο σύστημα η κοινωνία, απαιτεί αλλαγή.

Οποιαδήποτε αλλαγή όμως, πρέπει a priori να εξυπηρετεί τα συμφέροντα της τάξης που οργανώνει τον κόσμο και όχι τους υπηκόους της. Κάθε φορά που απαιτείται παρόμοια αλλαγή υπάρχει σοβαρό ενδεχόμενο μιας γενικευμένης σύγκρουσης. Στο γήπεδο παίζουν μόνοι τους και οι θλιβεροί θεατές, που εν προκειμένω, είμαστε όλοι εμείς, παρακολουθούμε την εξέλιξη του αγώνα, που είναι αγώνας επικίνδυνος και αφορά όλους μας.

 Υπάρχει μια όμορφη γερμανική παροιμία που αποτυπώνει πλήρως, κατά την γνώμη μας, την νοοτροπία τους : «Όταν παλεύουν στο κάμπο τα βουβάλια, την  πληρώνουν τα βατράχια».

Είναι σαφές, τουλάχιστον με βάση την φτωχή κατανόηση μας, ότι η ίδια η κοινωνία αδυνατεί να διεκδικήσει ένα διαφορετικό όραμα για τον κόσμο μέσα στον οποίον ζει. Έτσι, απλά, γέρνει είτε δεξιά, είτε αριστερά μέσα στο γήπεδο, σαν να παρακολουθεί ένα αγώνα τένις, όπου τα μάτια τρέχουν να προλάβουν το μπαλάκι, που εναλλάσσεται με ταχύτητα στις δύο πλευρές .

Η κρίση μέσα στη οικονομία είναι κρίση μέσα στο στρατόπεδο της τάξης που άρχει και είναι κρίση εξουσίας. Στη θεατρική σκηνή της οικονομίας, οι στρατοί των διεκδικούντων, απλώς  υποβάλλουν τα όπλα και τις προθέσεις τους. Η τελική μάχη δεν θα δοθεί μέσα στη οικονομία, αλλά έξω από αυτήν και σε άλλα πεδία.

Συνήθως, οι άρχοντες επιλύουν τις αντιθέσεις τους με ριζική αντιπαράθεση, δηλαδή με πόλεμο, τα τύμπανα του οποίου ακούμε καιρό στα αυτιά μας.

Τι είναι οικονομία;

«‘‘Κάθε πράγμα έχει την τιμή του’’, λέει το λαϊκό ρητό και δεδομένου ότι τα περισσότερα πράγματα απ’ όσα κυκλοφορούν σήμερα έχουν πράγματι μια τιμή, μέσα από αυτό το πρίσμα έρχεται καθημερινά αντιμέτωπος με την οικονομία ο καθένας, χωρίς να είναι οικονομολόγος. Αυτή η τιμή είναι το νούμερο που αναγράφεται στην ετικέτα και δείχνει το χρηματικό ποσό που ζητάει εκείνος που πουλάει από εκείνον που αγοράζει, για να του παραχωρήσει την ιδιοκτησία του πωλούμενου πράγματος. Γιατί, εμπορεύματα είναι τα πράγματα που έχουν μια [χρηματική] τιμή. −Και βέβαια υπάρχει και τιμή που έχει να κάνει με την προσωρινή παραχώρηση ενός πράγματος, χωρίς μεταβίβαση της ιδιοκτησίας του: είναι η τιμή του ενοικίου που ζητάει ο εκμισθωτής από τον ενοικιαστή.

Ορισμένοι συγγραφείς πιστεύουν πως είναι πολύ σοφό ν’ αναρωτηθούν σήμερα πάνω στην έννοια της λέξης ‘‘οικονομία’’. Σκέφτονται ότι δεν έχουμε προσδιορίσει με ακρίβεια το αντικείμενο της οικνομικής επιστήμης κι ότι πρέπει οπωσδήποτε να αποσαφηνιστεί ‘‘τι είναι αυτό, για το οποίο μιλούν οι οικονομολόγοι’’. Ωστόσο οι παλιότεροι συγγραφείς δεν είχαν τέτοιες ανησυχίες. Γι’ αυτούς το πράγμα ήταν απλό: η οικονομία μιλάει για τα πλούτη, γι’ αυτά που φτιάχνουν την περιουσία.

Λοιπόν, το να ξεκινήσει κανείς από εκεί, ήταν κι εξακολουθεί να είναι το καλύτερο: τα πλούτη δεν φτιάχνονται μόνο από τα ακριβά πράγματα, δηλαδή από πράγματα που πουλιούνται σε υψηλές τιμές, αλλά κι από πράγματα που πουλιούνται φθηνά, αρκεί να είναι σε μεγάλη ποσότητα. Πράγμα που σημαίνει, ότι τα πλούτη φτιάχονται από πράγματα που αποτιμώνται σε συνάρτηση με τη χρηματική τιμή τους.

Κι αυτό ακριβώς εννοούμε όταν λέμε ‘‘οικονομία’’: ανθρώπους που δρουν είτε σαν πωλητές, είτε σαν αγοραστές (ή είτε σαν εκμισθωτές, ή ενοικιαστές). Με άλλα λόγια, οικονομία είναι η ανθρώπινη διάδραση κάτω από την οπτική, και στην προοπτική, της χρηματικής τιμής. Δεν είναι παρά ένας ορισμένος τρόπος θεώρησης της δραστηριότητας των ανθρώπων∙ είναι η θεώρηση της δραστηριότητάς τους κάτω από μια συγκεκριμένη οπτική.»

Πωλ Ζοριόν, Η σχέση μεταξύ αξίας και τιμής (Ιούλιος 2008)

Σημ. του H.S. Πολύ βασική, αλλά θαμμένη κάτω από τόνους «θεωρητικού» οίστρου, κοινοτοπία, που είναι απαραίτητο να μην ξεχνάμε, ειδικά όταν μας δένουν τα μάτια και μας τρέχουν στους άγονους δαίδαλους της «αξιο-λογίας». Χωρίς να ασπαζόμαστε τη συνολική οπτική του Ζοριόν, αποσπάσματα από το συγκεκριμένο άρθρο του θα παρουσιάσουμε και στη συνέχεια των αναρτήσεών μας περί αξίας, χρήματος και μαγείας (αυτό το συνδετικό «και» παρακαλώ, μην το ξεχνάτε!), γιατί έχει πλήθος από σημαντικές παρατηρήσεις. Προς το παρόν ας συγκρατήσουμε δυο πράγματα:

1. Τη συνάφεια αυτού που λέει εδώ ο Ζοριόν για «το νούμερο που αναγράφεται στην ετικέτα» με αυτά που λέει ο Φουρκέ για τη «δυνητική ή πλασματική αξία»∙

και

2. Την επισήμανση του Ζοριόν, ότι η λεγόμενη ‘‘οικονομία’’ δεν είναι παρά «ένας ορισμένος τρόπος θεώρησης της δραστηριότητας των ανθρώπων, η θεώρηση της δραστηριότητάς του κάτω από μια συγκεκριμένη οπτική», την οπτική της χρηματικής τιμής. Με άλλα λόγια, η οικονομία δεν έχει να κάνει καθόλου, ούτε με την παραγωγή, ούτε με την κατανάλωση, ούτε με τη χρησιμότητα, ούτε με τη χρηστικότητα, ούτε με την ανθρώπινη φύση, ούτε με τις λεγόμενες «υλικές ανάγκες» και την ικανοποίησή τους, ούτε με τίποτα από όλες αυτές τις παραπλανητικές λέξεις, με τις οποίες αυτή η θεώρηση προσπαθεί να δικαιωθεί. 

Η ταχυδακτυλουργία της Οικονομίας, ή Ο Βαλράς κι η παρέα του στα πράσα

Ένα από τα καλά της κρίσης είναι ότι, βγάζοντας την Οικονομία από τα παρασκήνια στη σέντρα −προκειμένου να αναλάβει με τη «λογική των αριθμών» τον προσεταιρισμό των μαζών, που στη συντριπτική πλειοψηφία τους έχουν πάψει να εμπιστεύονται τις κλασικές ιδεολογίες-, αποκάλυψε σε αναρίθμητες ευκαιρίες το γεγονός ότι η περίφημη αυτή «επιστήμη» δεν είναι στην πραγματικότητα παρά μια αυτοεκπληρούμενη ταχυδακτυλουργία. Τούτο είναι πλέον εντελώς προφανές λ.χ. από τη αυξανόμενη συχνότητα με την οποία τα οικονομικά ιερατεία και τα φερέφωνά τους χρησιμοποιούν τη λέξη «στρεβλώσεις» για να πείσουν πως, όχι, δεν αρμενίζουνε στραβά, παρά είναι στραβός ο γυαλός: Ο ανταγωνισμός δεν ρίχνει τις τιμές; Φταίνε στρεβλώσεις της αγοράς. Η αγορά δεν οδηγεί σε βέλτιστη κατανομή του πλούτου; Φταίνε στρεβλώσεις στην ολοκλήρωση του μοντέλου της ελεύθερης οικονομίας, … και πάει λέγοντας.

Η αλήθεια είναι, ότι στρεβλώσεις υπάρχουν∙ μόνο που πρόκειται για τις στρεβλώσεις των ίδιων των εννοιών πάνω στις οποίες η Οικονομία θεμελίωσε το λόγο της, προκειμένου να παρουσιαστεί ηγεμονικά σαν «επιστήμη» και μάλιστα σαν η κατεξοχήν «επιστήμη της υλικής βάσης των ανθρώπινων κοινωνιών». Αρκεί να συμβουλευτεί κανείς τους κλασικούς «πατέρες» της για να το αντιληφθεί. Για παράδειγμα, τον Λεόν Βαλράς (1834-1910): 

«Ονομάζω κοινωνικό πλούτο το σύνολο των υλικών ή άϋλων πραγμάτων (δεν έχει εν προκειμένω καμιά σημασία αν κάτι είναι υλικό ή άϋλο), τα οποία είναι σε σπάνη, δηλαδή των πραγμάτων που από τη μια μεριά μάς είναι χρήσιμα και από την άλλη υπάρχουν σε περιορισμένη ποσότητα.

Αυτός ο ορισμός είναι πολύ σημαντικός. Ας εξηγήσω εδώ τους όρους του. 

Ορίζω ως χρήσιμο ένα πράγμα από τη στιγμή που μπορεί να χρησιμεύσει με οποιονδήποτε τρόπο, δηλαδή από τη στιγμή που ανταποκρίνεται σε κάποια ανάγκη, όποια κι αν είναι αυτή, και την ικανοποιεί. Επομένως, δεν μας ενδιαφέρουν καθόλου οι διάφορες αποχρώσεις του όρου χρησιμότητα, τις οποίες συναντάμε στην καθημερινή γλώσσα και βάσει των οποίων ως χρήσιμο ορίζεται συνήθως κάτι το ευχάριστο ανάμεσα στο αναγκαίο και το περιττό. Αναγκαίο, χρήσιμο, ευχάριστο και περιττό, όλα αυτά για εμάς [τους οικονομολόγους] παραπέμπουν απλώς στο περισσότερο ή λιγότερο χρήσιμο και τίποτε παραπάνω. 

Επίσης, [εμείς οι οικονομολόγοι] δεν έχουμε κανένα λόγο να παίρνουμε υπόψη μας το κατά πόσον είναι ηθική ή ανήθικη η ανάγκη στην οποία ανταποκρίνεται και την οποία ικανοποιεί το χρήσιμο πράγμα. Το ότι μια ουσία την αναζητάει ένα γιατρός για να θεραπεύσει τον ασθενή του, ή ένας δολοφόνος για να δηλητηριάσει την οικογένειά του, αυτό μπορεί να είναι σημαντικό από διάφορες άλλες απόψεις, αλλά για εμάς είναι εντελώς αδιάφορο. Για εμάς, αυτή η ουσία είναι χρήσιμη και στις δυο περιπτώσεις, ίσως μάλιστα περισσότερο στη δεύτερη παρά στην πρώτη.»

 Λεόν Βαλράς, Στοιχεία Καθαρής Οικονομίας (1874)
κεφ. 5, «Περί του κοινωνικού πλούτου»

Είναι πραγματικά καταπληκτικό το γεγονός ότι, προκειμένου να μιλήσει για τον κοινωνικό πλούτο, όπως ισχυρίζεται, καταφεύγει ευθύς αμέσως σε μια καθαρώς ιδιωτική αντίληψη της έννοιας της χρησιμότητας: χρήσιμο και αναγκαίο είναι ό,τι επιθυμεί ο καθένας, όπως κι αν το επιθυμεί και για όποιο σκοπό κι αν το επιθυμεί. Αυτό το γλίστρημα γίνεται εντελώς ξεκάθαρο με το γεγονός ότι, στο αμέσως επόμενο βήμα του συλλογισμού του, ο Βαλράς σπεύδει να απογυμνώσει την έννοια του χρήσιμου και του αναγκαίου από κάθε ηθική διάσταση. Βέβαια, το γεγονός ότι πρόκειται για ταχυδακτυλουργία (πολύ δε περισσότερο ο σκοπός της) είναι πολύ δύσκολο να γίνει αντιληπτό από το σύγχρονο αναγνώστη, που έχει πλέον εθιστεί στην ιδέα ότι η ηθική διάσταση αφορά αποκλειστικά στην ιδιωτική σφαίρα και δεν αφορά, ίσως, παρά κάποιους παρωχημένους φανατικούς. Οπότε, ας το ξεκαθαρίσουμε μια και καλή.

Η απογύμνωση των εννοιών της χρησιμότητας και του αναγκαίου από την ηθική διάσταση είναι στην πραγματικότητα απογύμνωσή τους από την κοινωνική διάσταση και μάλιστα απογύμνωσή τους από την πεμπτουσία του κοινωνικού, δηλαδή τη σφαίρα της απόφασης σχετικά με το δίκαιο ή το άδικο, το ανθρώπινο ή το απάνθρωπο, γύρω από την οποία υφαίνεται η συλλογική θέσμιση ως θέσμιση πολιτική.  Γιατί το νόημα της έννοιας «ηθική», σε τούτην τη σφαίρα αναφέρεται κι από αυτήν οριοθετείται.     

Με αυτό δεδομένο, μπορούμε τώρα να αντιληφθούμε την ταχυδακτυλουργία πάνω στην οποία στήριξε τον περί «κοινωνικού πλούτου» λόγο του ο Βαλράς, μια ταχυδακτυλουργία που −ας το υπενθυμίσουμε− υπέστη, προς δόξαν της οικονομικής «επιστήμης», και η έννοια της αξίας. Πίσω από τη νοηματική απογύμνωση που περιγράψαμε, κρύβεται το πραγματικό αντικείμενο της μέριμνας της «επιστήμης» του, το οποίο δεν είναι ο κοινωνικός αλλά ο ιδιωτικός πλούτος −για την ακρίβεια, η υπαγωγή του κοινωνικού στο χρήμα.  

Υ.Γ. Με την ευκαιρία, για να προλάβω την ένσταση εκ μέρους των οπαδών του οικονομικού νεοφιλελευθερισμού, ότι το δικό τους δόγμα ιδρύθηκε σε κριτική απόσταση από τον νεοκλασικισμό του Βαλράς, αρκεί να επισημάνω ότι η απόσταση αυτή προσδιορίζει το πολύ-πολύ μια τεχνική απόκλιση, αλλά πάνω στη βάση μιας πλήρους συμφωνίας με τις νοηματικές του ταχυδακτυλουργίες: σαν να λέμε, άλλαξε ο Μανωλιός κι έβαλε τα ρούχα του αλλιώς.

Το έλλειμμα ως κοινωνική κατασκευή

Ίαν Χάκινγκ

«Στο έργο μου απέφυγα μέχρι τώρα να χρησιμοποιώ τον όρο “κοινωνική κατασκευή”, γιατί διαπίστωσα ότι δεν με βοηθούσε σε τίποτα. Τις λίγες φορές που αναφέρθηκα σε αυτόν, ήταν για να οριοθετηθώ απέναντί του. Πρόκειται για ένα παραχρησιμοποιημένο και συνάμα σκοτεινό όρο, που κατάντησε μόδα και κώδικας. Έτσι, ενώ σε πολλά πεδία η έννοια της “κοινωνικής κατασκευής” υπήρξε αληθινά απελευθερωτική για κάποιους, πάρα πολλούς άλλους τους έκανε αυτάρεσκους, άνετους κι ωραίους, χαλαρούς και μοδάτους υπηρέτες ενός νέου δογματισμού. […]

Επί της ουσίας, αυτό που υποστηρίζουν όσοι λένε ότι το Χ αποτελεί κοινωνική κατασκευή, είναι ότι

το Χ δεν ήταν αναπόφευκτο να υπάρξει, ή δεν ήταν αναπόφευκτο να είναι όπως είναι τώρα∙ το Χ, ή το Χ όπως είναι τώρα, δεν καθορίζεται από τη φύση των πραγμάτων∙ δεν είναι κάτι το αναπόφευκτο, αλλά προήλθε ή διαμορφώθηκε από κοινωνικά γεγονότα, δυνάμεις, την ιστορία, πράγματα δηλαδή που θα μπορούσαν να είναι διαφορετικά. […]

Αυτό που θέλουν να πουν, είναι ότι πρέπει να συνειδητοποιήσουμε πως κάτι που μοιάζει αναπόφευκτο μέσα στην παρούσα κατάσταση πραγμάτων, δεν ήταν όντως αναπόφευκτο. [..]

Το ουσιαστικό ερώτημα, όμως, είναι: Τι είναι αυτό που κατασκευάζεται, τι είναι αυτό που επιδέχεται κατασκευή, όταν μιλάει κανείς για “κοινωνική κατασκευή”; […]

Ας πάρουμε για παράδειγμα τις μετανάστριες στον Καναδά. Οι γυναίκες που μεταναστεύουν από τον τόπο τους, το κάνουν εξαιτίας συγκεκριμένων κοινωνικών συνθηκών που επικρατούν εκεί. Είναι εντελώς ανόητο να μιλάμε εν προκειμένω για “κοινωνική κατασκευή” αφού οι κοινωνικές συνθήκες, που επικρατούν στις πατρίδες τους, είναι τέτοιες που αναπόφευκτα τους γεννούν φόβο να παραμείνουν εκεί και την ελπίδα ότι μπορούν να βρουν χέρι βοήθειας κάπου αλλού. Όμως από τη στιγμή που ο όρος “μετανάστρια” τείνει να γίνει στον Καναδά μια ταμπέλα που με κάποιο τρόπο στιγματίζει αυτές τις γυναίκες, τότε, και σε αυτό το πλαίσιο, έχει πραγματικά νόημα να υποστηρίξει κανείς ότι αυτός ο στιγματισμός δεν είναι διόλου αναπόφευκτος αλλά αποτελεί κοινωνική κατασκευή, δηλαδή ότι μέσα σε αυτό το οριοθετημένο πλαίσιο και με τις ανάλογες υποδηλώσεις ο όρος “μετανάστρια” αποτελεί κοινωνική κατασκευή. […]

Γι’ αυτό πρέπει να ξεκαθαρίσουμε, τι είναι αυτό που επιδέχεται κοινωνική κατασκευή και τι όχι.  Να σημειώσουμε λοιπόν, πρώτα-πρώτα, με ποιον τρόπο η θέση ότι

 «το Χ δεν ήταν αναπόφευκτο να υπάρξει»

θέτει το γενικό πλαίσιο της συζήτησης γύρω από το κατά πόσον το Χ αποτελεί «κοινωνική κατασκευή».

Αν οι πάντες γνωρίζουν ότι το Χ είναι το ενδεχόμενο αποτέλεσμα μιας σειράς κοινωνικών διεργασιών, τότε δεν χρησιμεύει σε τίποτα να λέμε ότι είναι “κοινωνικά κατασκευασμένο”. Οι άνθρωποι αρχίζουν να συζητούν ότι το Χ είναι “κοινωνική κατασκευή” μόνο όταν θεωρούν ότι

στην παρούσα κατάσταση πραγμάτων, το Χ εκλαμβάνεται σαν δεδομένο και εμφανίζεται σαν αναπόφευκτο.

Αυτή η πρόταση δεν θέτει έναν όρο για το τι είναι το ίδιο το Χ.  Θέτει τον όρο, βάσει του οποίου μπορεί να υποστηριχτεί η άποψη ότι το Χ αποτελεί κοινωνική κατασκευή. Αν δεν υπάρχει αυτός ο όρος, κανείς δεν ασχολείται για το αν το Χ είναι “κοινωνική κατασκευή”, ή τελοσπάντων ασχολείται μόνο όποιος έχει την τάση να αερολογεί.

Γι’ αυτό το λόγο, λοιπόν, δεν θα βρείτε κανένα σοβαρό βιβλίο να συζητάει ότι οι τράπεζες, το χρηματοπιστωτικό σύστημα, τα μπλοκ επιταγών, το χρήμα, τα δολλάρια, τα συμβόλαια, τα τελωνεία, ο βρετανικός θρόνος ή η Fed [η κεντρική τράπεζα των ΗΠΑ] είναι “κοινωνικές κατασκευές”. Όλα αυτά τα πράγματα ανήκουν στο πεδίο των συμβάσεων και των θεσμών, και οι πάντες γνωρίζουν ότι οι συμβάσεις και οι θεσμοί είναι αποτέλεσμα ιστορικών συμβάντων και κοινωνικών διεργασιών. Γι’ αυτό και κανείς δεν λέει ότι πρόκειται για “κοινωνικές κατασκευές”. Απεναντίας, αποτελούν μέρος αυτού που ο Τζον Σήρλ αποκαλεί κοινωνική πραγματικότητα. […]

Εφόσον λοιπόν η Fed είναι ολοφάνερα καρπός κοινωνικών διεργασιών και συμβάσεων, δηλαδή δεν είναι κάτι το μοιραίο και αναπόφευκτο,  ένα βιβλίο με τίτλο Η Fed ως κοινωνική κατασκευή δεν θα ήταν παρά μια σαχλαμάρα∙ και θα είχαμε κάθε δικαίωμα να σκεφτούμε ότι ο συγγραφέας του παίζει το χαρτί της “κοινωνική κατασκευή” απλώς και μόνο για να βγάλει παραδάκι.

Απεναντίας, όμως, μπορούμε να φανταστούμε ένα αληθινά συναρπαστικό βιβλίο με τίτλο Η Οικονομία ως κοινωνική κατασκευή. Κάθε μέρα μας πληροφορούν για τα σκαμπανεβάσματα της Οικονομίας κι εμείς αντιδρούμε με φόβο ή με ευφορία. Κι όμως, αυτό το θαυμαστό είδωλο, την Οικονομία, πολύ σπάνια το έβλεπες να φιγουράρει στις εφημερίδες πριν από 40 χρόνια.

Για ποιο λόγο δεν αμφισβητούμε καθόλου την ιδέα “Οικονομία”; Μια χαρά μπορεί να υποστηρίξει κανείς, ότι αυτή η ιδέα, ως αναλυτικό εργαλείο, σαν ένας τρόπος για να σκεφτόμαστε τη ζωή στη βιομηχανική κοινωνία,  δεν είναι παρά μια κοινωνική κατασκευή. Προσέξτε: δεν μιλάμε για την οικονομία της Σουηδίας το έτος 2000, αλλά για το γεγονός ότι η ίδια η ιδέα της Οικονομίας, αυτή η φαινομενικά αναπόφευκτη και αναπότρεπτη ιδέα, μπορεί πράγματι να θεωρηθεί ως κοινωνική κατασκευή.

Στο μεταξύ, ένα πλάσμα ακόμα πιο τρομαχτικό την Οικονομία έχει ξεπροβάλλει μέσα από τη χρηματοοικονομική ζούγκλα. Είναι το Έλλειμμα! Πρόκειται για το μεγάλο αντιδραστικό πολιτικό σύνθημα των αρχών της δεκαετίας του 1990. Το Έλλειμμα ως κοινωνική κατασκευή θα μπορούσε να είναι ο τίτλος ενός άλλου συναρπαστικού βιβλίου. Φυσικά, το έλλειμμα γεννήθηκε μέσα από τον υπέρμετρο δανεισμό κατά την πρόσφατη ιστορία. Αλλά δεν είναι αυτό το ζήτημα. Το θέμα αυτού του βιβλίου θα είναι η κατασκευή της ιδέας του ελλείμματος. Μπορούμε να διαβλέψουμε την επιχειρηματολογία του. Η ιδέα του ελλείμματος κατασκευάστηκε σαν μια απειλή, σαν ένα στοιχείο πίεσης σε βάρος της πλειοψηφίας των ανθρώπων, ένα εργαλείο χρήσιμο για την αποκατάσταση της ηγεμονίας του κεφαλαίου και για τη συστηματική και ανελέητη αποδιάρθρωση του κοινωνικού ιστού. Κατασκευάστηκε σαν ένα τέχνασμα, χάρη στο οποίο οι φτωχοί θα αποδέχονταν οικειοθελώς να γίνουν φτωχότεροι μέχρις εξαθλίωσης.

Εδώ πρέπει να επιμείνω ιδιαίτερα στη δύσκολη διάκριση μεταξύ αντικειμένου και ιδέας. Η προϋπόθεση που έθεσα παραπάνω προκειμένου να χαρακτηριστεί κάτι ως «κοινωνική κατασκευή» δεν ισχύει για τα αντικείμενα (το έλλειμμα ή την οικονομία ως αντικείμενα). Είναι σαφές πως η σημερινή οικονομία και το σημερινό ελλειμμά μας δεν είναι κάτι το αναπόφευκτο, αλλά ενδεχόμενο αποτέλεσμα σωρείας ιστορικών συμβάντων. Η προϋπόθεση που έθεσα, αφορά στις ιδέες για την οικονομία και το έλλειμμα. Η ιδέα της Οικονομίας και η ιδέα του Ελλείμματος εμφανίζονται, μαζί με όλα όσα υποδηλώνουν, σαν κάτι το μοιραίο και αναπόφευκτο.»

Ian Hacking, The Social Construction of What?

Harvard University Press, 1999

Σημ. του H.S. Σε αυτό το πάρα πολύ ενδιαφέρον βιβλίο του, ο Καναδός φιλόσοφος Ίαν Χάκινγκ (τρομερό επίθετο…) συζητάει διεξοδικά και σε πολλά πεδία την έννοια της «κοινωνικής κατασκευής» και των πολλών καταχρήσεών της, προσπαθώντας να αποκαταστήσει τη λογική των πραγμάτων και να οριοθετήσει τη χρήση από την κατάχρηση. Μεταξύ άλλων, αναφέρεται στην πολύκροτη, εκείνα τα χρόνια αλλά και μετάπειτα, υπόθεση Sokal και, σοβαρότερα, στη συναρπαστική διαμάχη μεταξύ του Μάρσαλ Σάλινς και του Gananath Obeyskere. Όπως καταλάβατε από το απόσπασμα που μετέφρασα εδώ, για εμάς η σκέψη του επί του θέματος έχει διπλό ενδιαφέρον. Σε ό,τι αφορά το ένα από τα δυο λοιπόν, πράγματι βρίσκουμε εντυπωσιακό το πόσο ισχνή εξακολουθεί να είναι −ακόμα και στους ριζοσπαστικούς κύκλους− η κριτική της ίδιας της ιδέας της Οικονομίας και κατ’ επέκταση του Ελλείμματος. Οπωσδήποτε δεν μας διαφεύγει το γεγονός ότι πρόκειται για μια κεντρική ιδέα στον άξονα των κυρίαρχων ιδεών, μια ιδέα από την οποία εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό η απρόσκοπτη κυριαρχία τους. Ούτε μας διαφεύγει το γεγονός, ότι η ριζοσπαστική αντιπολίτευση σε αυτές τις ιδέες παρέμεινε εξαρχής «μαγεμένη» από την ψευτο-επιστημοσύνη της ιδέας της Οικονομίας, αφού ως γνωστόν αυτή η αντιπολίτευση συμφωνούσε με τους κυρίαρχους στον θεμελιακό ισχυρισμό της Οικονομίας, ότι αυτό που καθορίζει τον άνθρωπο και την κοινωνία είναι το πνεύμα της «αυτοσυντήρησης» και η συναφής με αυτό «ικανοποίηση των υλικών αναγκών». Γιατί τότε εντυπωσιαζόμαστε; Ίσως επειδή γνωρίζουμε, την ποιότητα των εξαιρέσεων σε αυτό τον κανόνα κι επειδή εξακολουθούμε να πιστεύουμε ότι το άλας δεν έχει ακόμα μωρανθεί.

UPDATE μεταμεσημβρινό: Να συμπληρώσω με δυο λόγια για το παράξενο αίσθημα, που προκαλεί το γεγονός ότι ο Χάκινγκ (κι εμείς μαζί του) αγωνίζεται για να καταδείξει τη διαφορά μεταξύ ιδέας και αντικειμένου μέσα σε ένα κόσμο, στον οποίο επίσημα πρόσωπα μάς ζητούν να δεχτούμε ότι ο στατιστικός προσδιορισμός κάποιων ηλεκτρονικών ιχνών ενός πράγματος ισοδυναμεί με τον εντοπισμό του ίδιου του πράγματος... Ασφαλώς, είναι παρήγορο ότι αυτό δεν πρόκειται να το καταπιούν αμάσητα οι άνθρωποι που η όλη υπόθεση τούς κοστίζει πολύ πραγματικά. Μακάρι να μην το χάψει ούτε η υπόλοιπη κοινωνία. Σε όποιες περιστάσεις και με όποιους τρόπους ή μορφές σερβιριστεί.

Σχετικά με την Παγκόσμια κρίση της Οικονομίας

Κατανομή του ελληνικού χρέους
τον Ιούλιο του 2011

Παρακολουθούμε την τελευταία τριετία να έχει ξεσπάσει μια γενικευμένη κρίση στις οικονομίες των κρατών της Ευρώπης και της Αμερικής. Μια κρίση πού με αφορμή ένα κραχ στη αγορά ακινήτων της Αμερικής επεκτάθηκε σαν πανούκλα σε όλο τον κόσμο που ελέγχεται από την νοοτροπία του κέρδους.

«Σοβαροί ηγέτες» πηγαινοέρχονται στις τηλεοράσεις βομβαρδίζοντας τους ανθρώπους με την ιδέα ότι κάτι πολύ κακό έχει συμβεί,κάτι πού κανείς δεν θα μπορούσε να το αποτρέψει, κάτι πού ριζικά θα έχει επιπτώσεις επάνω στις ζωές μας.  Εμβριθείς αναλυτές, δημοσιογράφοι, οικονομολόγοι και παρατρεχάμενοι των στοών της εξουσίας ,ακολουθούν μετά τους πολιτικούς, συνεπικουρούμενοι την σοβαρότητα της κατάστασης, αναλύοντας ότι οι άνθρωποι τα τελευταία χρόνια συμπεριφέρονταν με τρόπο αναντίστοιχο των δυνατοτήτων τους, κατανάλωναν περισσότερα από όσα μπορούσαν, δανείζονταν από τις τράπεζες, συμπεριφέρονταν εν γένει ως πλούσιοι δίχως να είναι. Αυτή η συμπεριφορά της κοινωνίας, συνέτεινε με κάποιο τρόπο, σύμφωνα με την γνώμη των πολιτικών και των αναλυτών , στη κρίση πού έχει ξεσπάσει.

Βέβαια, το ίδιο ακριβώς πράγμα για το οποίο μας κατηγορούν, έχει συμβεί στα περισσότερα δημοσιονομικά χρέη των κρατών της Ευρώπης αλλά και στη Αμερική. Φαίνεται ότι οι άνθρωποι πού μας διοικούν, ακολουθούν και αυτοί την ίδια συνταγή για την οποία μας κατηγορούν. Να διοικούν σπαταλώντας τα δικά μας χρήματα με τρόπο ασύνετο και άμετρο με αποτέλεσμα να μας οδηγούν στη χρεωκοπία. Οι τράπεζες τους είναι εκείνες πού συνέβαλαν στη κρίση και η δική τους άνευ ορίων λατρεία για το κέρδος . Αν εμείς φανήκαμε σπάταλοι , αν εμείς έχουμε ζήσει με τρόπο αναντίστοιχο με τις δυνατότητες μας, το μόνο σίγουρο είναι ,ότι θα μας το κάνουν να το πληρώσουμε ακριβά, αποσιωπώντας πάντοτε και επιμελημένα τις δικές τους ευθύνες. Είναι σαφές ότι αυτοί πού μας διοικούν, θεωρούν ότι έχουν ασυλία.

Αυτό λοιπόν πού στη παρούσα ισχυρίζονται οι ηγέτες μας είναι, ότι η κοινωνία δεν βαδίζει καλά ,έχει ξεχαρβαλώσει, άρα πρέπει να υπάρξουν ριζικές αποφάσεις πού θα την φέρουν στο ίσιο δρόμο. Οι αποφάσεις αυτές σε γενικές γραμμές είναι οι εξής : Οι οικονομίες των κρατών θα πρέπει να σφίξουν απελπιστικά και για γίνει αυτό θα πρέπει να γίνουν ριζικές περικοπές σε μισθούς ,συντάξεις , σε κονδύλια πού αφορούν την πρόνοια και την υγεία , κυρίως όμως να κοπούν δικαιώματα και διεκδικήσεις πού χαλαρώνουν τους ανθρώπους και τους κάνουν να αισθάνονται ότι είναι κάτι άλλο από αυτό πού είναι πραγματικά. Η εργασία δεν θα πρέπει να θεωρείται δεδομένη, τα φράγκα δεν θα πρέπει να θεωρούνται δεδομένα ,οι εργοδότες επειδή δεν μπορούν και αυτοί να τα βγάλουν πέρα μπορούν να απολύουν όποτε θέλουν. Τα κράτη θα πρέπει να αποκαταστήσουν ειδικές σχέσεις με τις τράπεζες και τα κάθε είδους αόρατα ιδρύματα πού ελέγχουν την οικονομία του πλανήτη. Θα πρέπει να μπούμε σε πίεση και εμείς πού διοικούμε, θα ελέγχουμε την ένταση της πίεσης, για να μην σκάσετε. Σας χρειαζόμαστε για να παράγετε και να καταναλώνετε. Επίσης και κάτι τελευταίο, δεν μπορούμε να σας εγγυηθούμε αν θα βγει κάτι καλό απ όλα αυτά . Πάμε στο άπειρο με βάρκα τα κορμιά σας.

Η ιδέα δεν είναι καινούργια, απλώς τώρα πια έχει χάσει το όραμα της ευημερίας πού ευαγγελιζόταν. Είναι ατόφια ,καθαρή και ψυχρή και για αυτό σοκάρει . Είναι η στιγμή πού ο αφέντης πρέπει να βάλει το πλαίσιο πού αυτός νομίζει ότι τον συμφέρει στα ζώα του. Με μια μικρή διευκρίνιση, τα ζώα αυτά έχουν εκλέξει τον αφέντη τους . Μπορεί κάποιος επί ώρες να μιλά και να αναλύει ότι τίποτα από όσα λένε, δεν είναι αλήθεια . Λένε σε όλα ψέματα διαστρέφοντας την αλήθεια , καλλιεργούν κλίμα φοβίας και ανασφάλειας , ενοχοποιούν κυρίως όλο τον κόσμο για μια κρίση πού είτε την δημιούργησαν οι ίδιοι για να περάσουν τα μέτρα πού θεωρούν αναγκαία , είτε ευθύνονται αποκλειστικά και μόνο αυτοί διότι κατείχαν υποθετικά τον έλεγχο της οικονομίας .Στο πόλεμο, για την μάχη ευθύνεται το σχέδιο του στρατηγού και όχι οι καύλες των στρατιωτών. Ούτε οι ίδιοι πλέον δεν πιστεύουν τα ψέματα τους . Τα λένε γιατί έχουν κατά πάσα πιθανότητα συγκεκριμένο σχέδιο το οποίο επιμελώς αποκρύπτουν και δυστυχώς εμείς οι υπόλοιποι κάνουμε ότι δεν το καταλαβαίνουμε διότι το καθήκον πού μας επιβάλλεται αν αντικρίσουμε την αλήθεια μας ξεπερνά.

Το σχέδιο της θεαματικής καπιταλιστικής ευημερίας έχει καταρρεύσει ανεπιστρεπτί. Το Σύστημα δεν μπορεί πλέον να ανταποκριθεί στο συμβόλαιο πού είχε συνάψει με τους υπηκόους του μετά από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Το συμβόλαιο αυτό είχε τους εξής όρους:

«Να μας έχετε εμπιστοσύνη ,θα σας προσφέρουμε μισθωτή εργασία, τάξη, ασφάλεια και θα απολαμβάνετε κατανάλωση αγαθών. Ξέρουμε τι κάνουμε. Μην ζητάτε αρχές και νοήματα μην ασχολείστε με αξίες και ανατροπές της υπάρχουσας κατάστασης .Τίποτα δεν είναι πιο ελκυστικό από την ευημερία πού θα απολαύσετε και πού θα σας την έχουμε προσφέρει εμείς μέσα από την Αγορά. Δεν θα συμμετέχουμε όλοι ισότιμα στο πλούτο και στις αποφάσεις της διακυβέρνησης του κόσμου αλλά η ησυχία και η χαρά της κατανάλωσης θα μας αποζημιώνει όλους τον καθένα σε συνάρτηση με τις ικανότητες του. Ο Θεός μας θα είναι το χρήμα πού θα ορίζει και την θέση μας μέσα στη κοινωνία . Το μέλλον είμαστε εμείς. Έχουμε νικήσει».

Πενήντα χρόνια μετά ζούμε σε ένα κόσμο πού δεν έχει καμία πραγματική αξία ζωής. Σε ένα κόσμο πού νευρικές αγορές, αόρατες και άπληστες δεν διστάζουν να οδηγούν ατελείωτες μάζες ανθρώπων στη εξαθλίωση, πού θέλουν να περιορίσουν ακόμα περισσότερο το όριο της ανθρώπινης αξιοπρέπειας των υπηκόων τους και για να το πετύχουν, προσπαθούν να τους απογυμνώσουν από οποιοδήποτε προνόμιο και δικαίωμα είχε κατακτηθεί τα προηγούμενα χρόνια .Δεν τίθεται πλέον ζήτημα ,ούτε συμβατικής συμμετοχής σε αποφάσεις. Δεν μπορεί να διασφαλιστεί ούτε καν η δυνατότητα της προσωπικής ασφάλειας στους ιδιωτικούς χώρους, τα σπίτια,αλλά και στους δρόμους .Οι υπήκοοι είναι έκθετοι σε μορφές παραβατικότητας πού αναπτύσσονται με γεωμετρική πρόοδο, όσο η αηδία για αυτόν τον κόσμο και η αδυναμία να ζήσεις με αξιοπρέπεια, μεγαλώνει μέρα με την μέρα. Επίσης, η οριστική έλλειψη εμπιστοσύνης σε όσους διοικούν αποτελεί μια αρρώστια πού εξαπλώνεται σε όλο τον κοινωνικό ιστό. Μια διαφθορά απλώνεται σε όλες τις πλευρές της κοινωνικής και οικονομικής δραστηριότητας. Η εξουσία δεν μπορεί να αποκαταστήσει την εικόνα της ούτε σε πλασματικό επίπεδο, διότι είτε δεν είναι σε θέση να δηλώσει την αποτυχία της ,είτε δεν μπορεί να φανερώσει ακόμα το κρυφό σχέδιο της .Πασίδηλα είναι ορατό ότι αλλάζει τους όρους του συμβολαίου με τους υπηκόους της δίχως να τους ενημερώσει. Το χάσμα αυτό ανάμεσα στη εξουσία και τους υπηκόους της και στο ψέμα που παρεμβάλλεται κάνει το μείγμα μέσα στη κοινωνία εκρηκτικό.

Κύριοι,

δεν μπορείτε ή δεν θέλετε να προσφέρετε πλέον ούτε ΑΣΦΑΛΕΙΑ, ούτε ΕΡΓΑΣΙΑ, ούτε ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗ κυρίως όμως δεν μπορείτε να αποκαταστήσετε ΕΜΠΙΣΤΟΣΥΝΗ και τούτο γιατί δεν έχετε ΤΙΜΗ. Καταστρατηγείτε το κοινωνικό συμβόλαιο, απογοητεύοντας οικτρά όσους βλακωδώς το πίστεψαν και οδηγείτε στα άκρα όσους ποτέ δεν σας είχαν πιστέψει. Με βάση την εικόνα πού καλλιεργείτε για να εξυπηρετήσετε τα σχέδια σας, οι επιλογές σας θα είναι μονόδρομος.

Είτε θα οδηγήσετε την κοινωνία σε εξέγερση, είτε θα κάνετε πόλεμο για να λύσετε τις άλυτες αντιφάσεις πού αμολήσατε μέσα στη κοινωνία. Για τις δύο αυτές προοπτικές θα ευθύνεστε αποκλειστικά . Η φρόνηση δεν είναι από τα προτερήματα σας .

Καλωσήρθες κρίση!

       
Δεν είναι η κρίση αλλά η ανάπτυξη που φοβίζει τα παιδιά

       

       Ιστορίες Λεηλασίας: Η Καπιταλιστική Δύση αποστράγγισε τις "υποανάπτυκτες" χώρες με τις παλιές και νέες αποικιοκρατίες, στράγγιξε την ανθρώπινη ζωή μέσα κι έξω απ’ τα σύνορά της, μέσα στις μητροπόλεις, έξω στις αποικίες, συγκέντρωσε τον πλούτο από παντού και εξασφάλισε με παροχές τη συναίνεση και τη συνενοχή των υπηκόων της, οι οποίοι έκαναν πως δεν καταλάβαιναν από πού προέρχεται το άγχος θανάτου που νιώθανε μέσα «στις τέλεια εξοπλισμένες κουζίνες τους», η μοναξιά που νιώθανε μέσα στην πολυτέλεια που κύλαγε στους δρόμους  τους, από πού προέρχονταν τα φαγητά στο τραπέζι τους και ότι η Μάνα Γη είχε βιαστεί πίσω από ηθελημένα γυρισμένες πλάτες. Τέλος πάντων, φθηνά αγαθά - κρυφές ενοχές, όπως και φθηνά αγαθά - αδιόρατοι φόβοι.

      Η Δυτική Δημοκρατία παραχάραξε την όρεξη για ζωή, καλλιέργησε την παραίτηση, εκλέπτυνε την εκμετάλλευση, έκτισε ανθρώπους μέσα σε τοίχους, εχθρεύτηκε συστηματικά τον πραγματικό πλούτο των κοινωνιών και οργάνωσε την κυριαρχία που είναι τόσο πιο δυνατή όσο πιο αφανής.

       Κατά συνέπειαν η Δυτική Δημοκρατία, σαν κοινωνικό σύστημα και η αποθάρρυνση και ο φόβος σαν κοινωνικό αίσθημα έγιναν πράγματα αλληλένδετα.

       Κατόπιν καλούνται οι πάσης φύσεως ειδικοί να επιλύσουν τα πάσης φύσεως προβλήματα. Σαν να μπορούσε μια κοινωνία να προωθεί την ανημπόρια, να προκαλεί την αρρώστια και ταυτόχρονα να διατηρεί την υγεία του λαού μέσα από αυτάρεσκα Εθνικά Συστήματα Υγείας.

       «Παρά την λατρεία των σπορ και της υγείας η συμπεριφορά των Δυτικών λαών  μαρτυράει τη μείωση της ζωτικής ορμής».

        Ο φόβος της ζωής, η δειλία μπρος στο θάνατο, η μυθοποίηση της υγείας, να ένα πορτραίτο των σύγχρονων κοινωνιών!

       «Κι ο έρωτας που κάποτε ήταν τόσο εύκολος τώρα περιέπεσε σε δυσκολίες». Λες και θα μπορούσε μόνος αυτός, να ξεφύγει από τη νεύρωση  που περισφίγγει και κατατρώει τη ζωή. Λες και θα μπορούσες να φοβάσαι τη ζωή και να μη δειλιάζεις μπροστά στο δυνατότερο κάλεσμά της.

         Κι έπειτα μιλάνε για οικονομική κρίση απεραντολογώντας. Για μένα αυτό δεν είναι οικονομική κρίση, είναι κρίση στα θεμέλια, είναι τριγμός στα υπόγεια που ανεβαίνοντας απάνω ως την επιφάνεια, είναι φυσικό να εμφανίζεται πρώτα με όρους οικονομικούς, δηλαδή με τρόπους απτούς και μετρήσιμους. Αφού μέχρι τώρα τα μηνύματα δεν έγιναν αντιληπτά, από δω και πέρα οι “δείκτες” θα γίνονται συντριπτικοί. Είναι ολόκληρος ο Πολιτισμός που πονάει κι όχι μόνο η οικονομία του.

 

Βασίλης Ηλιακόπουλος